آدمى از آن خبرگى و اراده و نيرو كسب مىكند ، و همراه با آن مواهب و كار آمديها از طريق چالش دشواريها و گرفتاريها افزايش مىيابد . دوم : فتنه‌هاى بزرگى است كه فرد يا مجتمع در معرض آنها قرار مىگيرد ، و در هر روزگارى تجديد مىشود ، چيزى كه هست قرار آدمى در آنها سرنوشتساز است ، پس فردى كه وابستهء به حركتى اصلاحى است ، در مراحل فهم و تنظيم و عمل به تدريج پيش مىرود تا جايگاه حساسى در آن پيدا مىكند . هر لحظه‌اى كه بر وى از عمر همراه با حركت او مىگذرد ، همچون لحظهء خطيرى در نظر گرفته مىشود كه در آن بايد فتنه و ابتلا را تحمل كند ، / 25 ولى در معرض فتنهء بزرگ قرار نمىگيرد مگر آن گاه كه در زير سلطهء قدرتهاى بى باك و بى ملاحظه در رو به رو شدن با مخالفان واقع مىشود ، و در معرض الوان مختلف عذاب دادنهاى وحشيانه يا انحراف فريبنده قرار مىگيرد ، پس اگر استقامت ورزد و اسرار خود را فاش نكند ، جاودانى و بزرگوارى او با دردى كه كشيده يا خونى كه از او رفته است ، در تاريخ به ثبت مىرسد . و صورتهايى اجتماعى از اين گونه فتنه‌ها را در زندگى ملتها مشاهده مىكنيم ، ولى در آن فتنه‌ها نيست كه به نام چالش و ضد چالش خوانده مىشود و معمولا در اقتصاد و سياست و تركيب آنها پيش مىآيد ، بلكه در مواجههء قاطعى است كه براى يك ملت در هنگام ايستادن در برابر دشمنى قويتر از لحاظ تسليحات و پيشرفت و شمارهء افراد پيش مىآيد ، پس اگر بتواند ايستادگى كند به عنوان مجد و بزرگى آن ملت ثبت مىشود ، و اگر شكست بخورد ، سرنوشت آن تغيير پيدا مىكند . همچون گواه و نمونه‌اى بر اين رنگ از فتنه‌ها در تاريخ ، فتنه‌اى است كه موسى و قومش از يك سو و فرعون و كسان و سپاهيانش از سوى ديگر در معرض آن قرار گرفتند ، و به شكست كسانى انجاميد كه برتر از چالش با بزرگى دروغين موجود در خودشان ارتقا پيدا نكرده بودند ، پس منحرف شدند و تمدن آنان براى هميشه پايان پذيرفت . بنا بر اين فتنه‌هاى بزرگ قاطع و سرنوشتساز است ، و سؤالى كه در آن جا